USA “Sai sót” trên giấy tờ, bi kịch ngoài đời: từ vụ trục xuất nhầm ở Boston đến hỗn loạn Minneapolis

[Gibbs]

Có những “lỗi kỹ thuật” nghe tưởng vô hại như một cái click bị quên, một dấu nhắc bị tắt. Nhưng trong guồng máy di trú, đôi khi chỉ một thao tác thiếu — là đủ để đẩy một người ra khỏi biên giới, hoặc để lại một thành phố chìm trong khói cay và tiếng còi 911.

Tuần qua, nước Mỹ chứng kiến hai lát cắt dữ dội: một nữ sinh viên 19 tuổi ở Massachusetts bị trục xuất dù tòa đã ra lệnh khẩn cấp giữ lại, và ở Minneapolis, những bản ghi 911 cùng báo cáo hiện trường phơi ra một chuỗi hỗn loạn quanh cái chết của Renee Good — phát súng đã châm ngòi cho hàng ngày biểu tình, đối đầu, và tranh cãi quốc gia.

“Xin lỗi vì một sai sót” – nhưng cô nữ sinh đã ở Honduras
Theo hồ sơ tại tòa liên bang ở Boston, chính phủ thừa nhận đã có một “mistake” trong vụ trục xuất Any Lucia Lopez Belloza, 19 tuổi, sinh viên năm nhất Babson College. Cô bị giữ tại sân bay Boston ngày 20/11, khi đang chuẩn bị bay về nhà để gây bất ngờ cho gia đình dịp Lễ Tạ Ơn, rồi bị đưa lên chuyến bay sang Honduras chỉ hai ngày sau đó.

Điểm gây chấn động nằm ở chỗ: ngày 21/11, tòa đã ra lệnh khẩn cấp yêu cầu chính phủ phải giữ cô ở Massachusetts hoặc bất cứ đâu trong nước Mỹ ít nhất 72 giờ. Thế nhưng việc trục xuất vẫn diễn ra.

Tại phiên điều trần hôm thứ Ba, luật sư chính phủ vừa xin lỗi, vừa lập luận rằng tòa không còn thẩm quyền vì phía luật sư của Lopez Belloza nộp đơn kiện khi cô đã đến Texas vài giờ, trong chặng trung chuyển trước khi rời khỏi Mỹ. Nói cách khác: họ thừa nhận lệnh tòa bị vi phạm, nhưng vẫn tranh luận rằng vi phạm ấy… không nhất thiết làm thay đổi vụ việc.

Trợ lý công tố liên bang Mark Sauter nói thẳng trước thẩm phán: “Thay mặt chính phủ, chúng tôi chân thành xin lỗi.” Ông mô tả đây là “một sai sót vô ý của một cá nhân”, không phải hành vi cố tình coi thường tòa.

Theo giải trình, một nhân viên ICE phụ trách trục xuất đã nhầm rằng lệnh tòa không còn áp dụng vì Lopez Belloza đã rời Massachusetts. Người này cũng không kích hoạt hệ thống cảnh báo để các đơn vị ICE khác biết hồ sơ đang bị tòa xem xét và phải dừng trục xuất. Trong bản tường trình nộp ngày 2/1, chính nhân viên ICE thừa nhận đã không báo cho văn phòng thực thi ở Port Isabel, Texas rằng nhiệm vụ trục xuất phải hủy.

Lopez Belloza theo gia đình sang Mỹ năm 2014. Chính phủ lập luận việc trục xuất “hợp pháp” vì từ 2016 đã có lệnh của thẩm phán di trú trục xuất cô và mẹ, và đến 2017 Hội đồng Kháng cáo Di trú bác đơn. Phía công tố cho rằng cô có thể tiếp tục theo đuổi các thủ tục xin hoãn hoặc kháng cáo khác.

Luật sư Todd Pomerleau phản bác: cô đã bị trục xuất rõ ràng trái lệnh ngày 21/11, bị tước “due process”, và đáng lẽ chính phủ phải mềm mỏng đưa cô trở lại để hoàn tất việc học trong khi hồ sơ được mở lại.

Thẩm phán Richard Stearns gọi đây là một “tragic bureaucratic mistake” — một bi kịch của thủ tục hành chính. Ông ghi nhận việc chính phủ thừa nhận sai, nhưng dường như không nghiêng về khả năng xử tội khinh thường tòa, vì vi phạm không có dấu hiệu cố ý. Ông cũng băn khoăn về thẩm quyền của tòa trong thời điểm hồ sơ được nộp, và gợi ý Lopez Belloza có thể cân nhắc hướng xin visa du học.

Hiện cô đang ở với ông bà tại Honduras, học từ xa; không bị giam, và có lúc sang thăm dì ở El Salvador. Một “sai sót” được nói bằng giọng xin lỗi — nhưng hậu quả là cả tuổi trẻ phải học đại học qua màn hình, cách nước Mỹ nửa vòng trái đất.

Một tuần sau Renee Good: 911 ghi lại cú sốc “ICE vừa bắn một phụ nữ”
Trong khi tòa Boston tranh luận về “lỗi quy trình”, tại Minneapolis, những bản ghi 911 và báo cáo hiện trường lại kể một câu chuyện khác: câu chuyện của cảm xúc hoảng loạn, mệnh lệnh chồng chéo, và một hiện trường mà chính lực lượng phản ứng cũng phải ghi lại rằng đang “vẫn tìm xem ai là người chỉ huy”.

Theo các transcript 911, chỉ ít phút sau vụ nổ súng ngày 7/1, một người gọi báo: “ICE vừa bắn một phụ nữ… bắn ở cự ly gần trong xe.” Có cuộc gọi khác thốt lên trong tiếng la hét nền phía sau: “Cô ấy chết rồi… họ bắn cô ấy.”

Những khoảnh khắc trước phát súng được ghi lại bằng nhiều nguồn: video người qua đường và cả video do nhân viên ICE Jonathan Ross — người nổ súng — tự quay bằng điện thoại. Trong đoạn ghi hình, Renee Good (37 tuổi, mẹ của ba con) nói với Ross giọng không gay gắt: “Được thôi, tôi không giận anh đâu.” Người vợ, Becca Good, thì lớn tiếng thách thức và giơ điện thoại quay lại. Rồi một giọng khác vang lên: “Ra khỏi xe đi!”

Sau đó, xe lùi rồi tiến lên. Có tiếng Ross kêu “woah”, rồi ba phát súng. Theo thông cáo thành phố, Good bị bắn sau 9:30 sáng.

Video từ điện thoại của Ross ghi được tiếng súng nhưng không bắt trọn khoảnh khắc viên đạn đi vào thân xe; trong khi video người chứng kiến cho thấy Ross không đứng đúng “đường lao” của chiếc xe khi bóp cò. Có nguồn mô tả ông bắn qua kính chắn gió rồi bắn sát qua cửa kính bên lái đang mở.

Báo cáo hiện trường cho biết khi lực lượng cứu hỏa/ứng cứu tiếp cận, Good bất tỉnh, có nhiều vết thương do đạn: hai vết ở ngực phải, một vết ở cẳng tay trái, và khả năng có vết ở đầu. Người ta phải đưa cô ra khỏi xe để “dễ thao tác hơn” và tách khỏi đám đông đang leo thang căng thẳng. Nỗ lực hồi sức kéo dài, nhưng khoảng 10:30 thì dừng lại.

Đáng chú ý: khoảng 10:03, báo cáo ghi người nổ súng đã không còn ở hiện trường, được đưa về tòa nhà liên bang. Một dòng ghi khiến người đọc lạnh sống lưng: “Vẫn đang cố xác định ai là người phụ trách.” Rồi có yêu cầu: liên hệ “ai chỉ huy phía liên bang” và đề nghị họ rời hiện trường khi có thể.

Trong vài giờ sau cái chết, nơi đó biến thành điểm tụ tập. Bản tường trình mô tả “agitators”, nhu cầu tăng quân số kiểm soát đám đông, và ghi nhận có lúc lực lượng Border Patrol dùng pepper spray. Khoảng hai giờ sau, DHS ra tuyên bố cáo buộc hành vi của Good là “khủng bố nội địa”, cho rằng cô đã dùng xe làm vũ khí nhằm hại nhân viên liên bang — trong khi video và lời kể nhân chứng tiếp tục làm dấy lên tranh cãi về diễn biến thực sự.

Từ “lỗi hành chính” đến “hỗn loạn hiện trường”: niềm tin công chúng bị bào mòn
Hai câu chuyện, hai tiểu bang, hai bối cảnh — nhưng cùng đổ về một nỗi lo: khi quyền lực cưỡng chế vận hành trong tốc độ và áp lực chính trị cao, chỉ cần một mắt xích sai nhịp là đủ tạo ra hậu quả không thể đảo ngược.

Ở Boston, chính phủ xin lỗi vì một nhân viên “quên bật” cảnh báo và “tưởng” lệnh tòa hết hiệu lực khi người bị giữ đã rời tiểu bang. Ở Minneapolis, 911 ghi lại những giây đầu tiên của một cú sốc cộng đồng, và báo cáo hiện trường cho thấy ngay cả người ứng cứu cũng lúng túng trước câu hỏi: ai đang chỉ huy, ai chịu trách nhiệm, ai kiểm soát hiện trường?

Trong bối cảnh chiến dịch trấn áp di trú mở rộng, những vụ việc như Lopez Belloza được nhắc cùng các trường hợp trục xuất từng gây tranh cãi vì diễn ra bất chấp ràng buộc pháp lý, càng làm dư luận đặt câu hỏi về ranh giới giữa “thi hành luật” và “vượt khỏi kiểm soát”.

Một câu hỏi còn treo: nước Mỹ sẽ sửa hệ thống bằng cách nào?
Lopez Belloza muốn trở lại để học nốt, luật sư mong mở lại hồ sơ trục xuất. Minneapolis thì vẫn gồng mình qua những ngày lạnh buốt, với các cuộc biểu tình, đối đầu và tranh cãi về vũ lực, quyền biểu tình, và tính minh bạch của điều tra.

Những người ủng hộ chính quyền sẽ nói: sai sót là cá biệt, và lực lượng di trú đang làm nhiệm vụ. Những người phản đối sẽ đáp: khi “sai sót” lặp lại đúng ở những điểm nhạy cảm nhất — lệnh tòa, quyền thủ tục, quyền sống — thì đó không còn là cá biệt, mà là vấn đề của cơ chế.

Giữa hai luồng ấy, có những người chỉ thấy một điều rất người: một cô bé 19 tuổi bị đẩy khỏi nơi mình gọi là nhà; và một người mẹ 37 tuổi nằm lại trên con phố tuyết trắng. Một “mistake” trong hồ sơ, một “chaos” trong báo cáo… nhưng nước mắt thì luôn thật, và niềm tin bị rạn thì rất khó hàn.