USA Kinh tế Mỹ căng thẳng tột độ, bóng ma suy thoái đang bao phủ

[Gibbs]

New York — Hàng loạt động thái gây tranh cãi đã diễn ra trong năm nay: trùm thống kê kinh tế của quốc gia bị sa thải; tính độc lập của ngân hàng trung ương bị lung lay; chính phủ liên bang bỏ tiền mua cổ phần doanh nghiệp tư nhân và yêu cầu chia doanh thu; quyền đánh thuế quan của tổng thống được sử dụng ở mức chưa từng thấy; và cơ quan quản lý đe dọa các công ty truyền thông vì các màn hài đêm khuya.

Theo một số nhà khoa học chính trị, những mảnh ghép ấy tạo thành một mô thức xói mòn dân chủ đang diễn ra theo thời gian thực—ngay tại nền dân chủ hàng đầu thế giới. Hệ lụy đối với kinh tế Mỹ và giới kinh doanh là vô cùng lớn.

“Tôi chưa bao giờ lo lắng về nền dân chủ ở Mỹ như lúc này,” Vanessa Williamson, nghiên cứu viên cao cấp tại Brookings, chia sẻ qua điện thoại. Từ phía thị trường, Jeffrey Sonnenfeld—giáo sư Yale, được mệnh danh là “người thì thầm với CEO”—nói các lãnh đạo doanh nghiệp đang ‘rất lo ngại’ trong hậu trường, dù công khai họ giữ im lặng để tránh va chạm với Nhà Trắng. “Chúng ta đã chứng kiến nền móng dân chủ bị xói mòn nghiêm trọng,” ông nói.

Dân chủ và tăng trưởng: Bằng chứng lịch sử

Nghiên cứu kinh tế dài hạn cho thấy các nền dân chủ thường có hiệu suất tài chính vượt trội: dân chủ hóa có thể nâng GDP bình quân đầu người khoảng 20% trong dài hạn, chủ yếu nhờ đầu tư vốn, giáo dục và y tế tăng lên. Ở hướng ngược lại, một tổng kết về 51 nhà lãnh đạo dân túy (1900–2020) cho thấy sau 15 năm, GDP bình quân đầu người thấp hơn 10% so với kịch bản không có nhà lãnh đạo dân túy. Kết luận: dân túy để lại dấu ấn tiêu cực lâu dài lên quỹ đạo kinh tế–chính trị; họ thường hứa hẹn nâng đời sống “người dân thường” nhưng thực tế không đạt được.

Williamson lập luận Mỹ đã xói mòn dân chủ “từ từ” các năm trước và “nhanh chóng” trong năm nay: “Điều đáng ngại là chúng ta đang tiến dần tới những kịch bản xấu nhất.”

“Áp lực đáng sợ” lên truyền thông, tấn công thể chế độc lập

Điểm bùng phát mới nhất: Chủ tịch FCC Brendan Carr gợi ý cơ quan sẽ làm khó Disney/ABC nếu họ không xử lý phát ngôn trên sóng của danh hài Jimmy Kimmel liên quan vụ sát hại nhà hoạt động bảo thủ Charlie Kirk. Chương trình của Kimmel sau đó bị ABC đình chỉ vô thời hạn, một động thái được ông Trump hoan nghênh. Williamson ví đây là “bài học ‘kinh điển’ của mô hình độc đoán.” Sonnenfeld thì gọi đe dọa rút giấy phép phát sóng vì đưa tin bất lợi cho chính quyền là “đáng sợ”: “Sự xói mòn tự do biểu đạt trong truyền thông thực sự đáng báo động.”

Song song, ông Trump tấn công gay gắt Cục Dự trữ Liên bang—vốn được thiết kế độc lập với can thiệp chính trị. Tháng trước, ông sa thải Thống đốc Fed Lisa Cook (hiện bà kiện lại). Sau báo cáo việc làm ảm đạm ngày 1/8, ông Trump cũng sa thải người đứng đầu cơ quan thống kê biên soạn báo cáo này và cáo buộc “phù phép số liệu” dù không đưa bằng chứng. Erika McEntarfer, Ủy viên Cục Thống kê Lao động bị cách chức, nói đây là quyết định “vô nghĩa”: “Sa thải người đứng đầu thống kê là bước đi nguy hiểm, tấn công vào tính độc lập của một định chế quan trọng không kém Fed đối với ổn định kinh tế.”

Bước chân “nhà nước trong doanh nghiệp”

Chính quyền cũng gây sốc khi can dự sâu vào khu vực tư. Ông Trump yêu cầu CEO Intel Lip-Bu Tan từ chức vì liên hệ với Trung Quốc, rồi sau đó lại ca ngợi và chủ trì quyết định đầu tư 8,9 tỷ USD tiền thuế vào tập đoàn chip đang chật vật này. Douglas Holtz-Eakin, cựu cố vấn kinh tế cho Tổng thống George W. Bush, phàn nàn: “Chúng ta dạy thế giới rằng doanh nghiệp nhà nước là không công bằng. Nhưng giờ Intel lại thành doanh nghiệp nhà nước… Chính phủ đang vượt quá giới hạn khi nắm cổ phần tư nhân.”

Trước đó, thương vụ Nippon Steel mua US Steel được phê duyệt kèm theo “cổ phần vàng” cho chính phủ liên bang—trao cho nhà nước tiếng nói trong quản trị doanh nghiệp tư. Bộ Quốc phòng cũng trở thành cổ đông lớn nhất của MP Materials, mỏ đất hiếm hàng đầu nước Mỹ. Cựu Phó tổng thống Mike Pence cảnh báo: “Sở hữu nhà nước trong kinh doanh rất phổ biến ở Trung Quốc và Nga… Chúng ta đang đi vào vùng nguy hiểm và cần phản kháng mạnh mẽ.” Sonnenfeld còn mỉa mai: “MAGA đã đi theo Mao, nếu không muốn nói là theo Marx.”

Thuế quan và “cú đấm” vào doanh nghiệp

Công khai, nhiều CEO im lặng vì sợ đòn phản pháo; nhưng riêng tư, theo Sonnenfeld, mức độ lo ngại là rất lớn. Ông cho biết cộng đồng doanh nghiệp đang “rạn nứt”, làm việc với tổng thống theo từng ngành thay vì lên tiếng chung. Áp lực là có thật: tháng 5, ông Trump dọa áp thuế 100% lên tất cả hàng Mattel nhập khẩu sau khi CEO hãng đồ chơi này thừa nhận có thể phải tăng giá vì thuế quan.

Phản biện từ Nhà Trắng

Người phát ngôn Nhà Trắng Kush Desai phản bác rằng chính quyền đang khôi phục niềm tin và sinh lực kinh tế, dẫn các cam kết đầu tư hàng nghìn tỷ từ những tên tuổi như Apple, Nvidia, Merck… Ông chỉ trích các “nhà khoa học chính trị” đáng lẽ phải lên tiếng dưới thời Joe Biden, khi theo lập luận của ông, chính quyền Biden gây xói mòn dân chủ bằng áp lực lên mạng xã hội, làn sóng nhập cư trái phép, vũ khí hóa hệ thống tư pháp và lạm phát tồi tệ. Theo Desai, chính quyền Trump đang sửa sai cho sự lạm quyền và kém hiệu quả trước đây, đồng thời thực thi chương trình tăng trưởng pro-growth quyết liệt nhất trong lịch sử hiện đại.

Tại sao điều này quan trọng với túi tiền của bạn?

Nếu dân chủ ổn định gắn với đầu tư, giáo dục, y tế—những “động cơ” của tăng trưởng bền vững—thì xói mòn thể chế sẽ đánh vào niềm tin, làm chính sách giật cục, chi phí vốn tăng, và doanh nghiệp chùn tay đầu tư. Việc nhà nước can dự sâu (mua cổ phần, “cổ phần vàng”, đe dọa giấy phép, thuế quan bất định) khiến rủi ro chính sách thành biến số lớn nhất trong bảng tính của CEO—một thứ thuế vô hình đè lên việc làm, lương, và giá cả.



Năm nay, đường biên giữa nhà nước và thị trường, giữa quyền lực hành pháp và thiết chế độc lập, giữa phản biện truyền thông và tự do biểu đạt, đều bị đẩy giật mạnh. Dù Nhà Trắng khẳng định đây là liệu pháp sốc để chấn hưng tăng trưởng, nhiều học giả và lãnh đạo doanh nghiệp cảnh báo rủi ro dài hạn: dân chủ suy yếu thì kinh tế cũng khó bền. Và nếu các tiếng nói độc lập không sớm lên tiếng cùng nhau, như lời Sonnenfeld, sự cảnh giác của thị trường có thể biến thành chi phí thật với toàn nền kinh tế.