VietBF - USA Canh bạc Greenland và ‘trade bazooka’: Khi chiến tranh thuế quan có thể làm cả Mỹ lẫn châu Âu cùng đau

Bầu không khí thương mại xuyên Đại Tây Dương vốn đã nhiều vết rạn. Nhưng cuối tuần này, nó như bị ném thêm một tảng đá lạnh mang tên Greenland — và ngay sau đó là tiếng kim loại va chạm của những đòn thuế quan, những lời đáp trả, những tính toán không còn mang tính “thăm dò” nữa.

Thuế quan vì Greenland: một bước leo thang “khác thường”
Trong một cú đẩy mạnh hiếm thấy của chiến dịch theo đuổi Greenland, Tổng thống Donald Trump tuyên bố hôm thứ Bảy rằng Hoa Kỳ sẽ áp thuế 10% từ ngày 1/2 đối với hàng hóa đến từ Đan Mạch, Phần Lan, Pháp, Đức, Hà Lan, Na Uy, Thụy Điển và Vương quốc Anh. Nếu đến ngày 1/6 vẫn không đạt được thỏa thuận, mức thuế sẽ tăng lên 25%. Thông điệp lần này không còn là “đánh tiếng” kiểu chính trị nữa; nó mang dạng một lịch trình có ngày giờ, có bậc thang tăng áp lực, như thể đã sẵn sàng bấm nút.

Châu Âu họp khẩn: “trade bazooka” xuất hiện
Phản ứng đến nhanh. Chủ nhật, đại diện các nước châu Âu họp khẩn. Tổng thống Pháp Emmanuel Macron được cho là đã đề nghị Liên minh châu Âu kích hoạt “anti-coercion instrument” — thứ thường được gọi bằng cái tên vừa bình dân vừa đáng sợ: “trade bazooka” (đại bác thương mại). Nếu được kích hoạt, nó có thể mở ra nhiều lựa chọn đáp trả: chặn một phần khả năng tiếp cận thị trường EU của doanh nghiệp Mỹ, áp kiểm soát xuất khẩu, và các biện pháp khác trong một danh sách rộng hơn. Đây là công cụ được thiết kế với kịch bản đối đầu với các đối thủ như Trung Quốc, không phải đồng minh như Mỹ — vì thế, việc nó được nhắc đến trong ngữ cảnh này khiến câu chuyện trở nên nặng mùi “đứt gãy”.

Cùng lúc, EU còn cân nhắc kích hoạt gói thuế trả đũa trị giá 93 tỷ euro từng được công bố trước đó nhưng bị trì hoãn sau khi EU và Mỹ đạt một thỏa thuận “đình chiến thương mại” tạm thời vào tháng 7 năm ngoái.

Thiệt hại kép: giá nhập khẩu tăng, niềm tin đầu tư giảm
Khi thuế quan dựng lên, điều đầu tiên bị đẩy lên là giá nhập khẩu. Nhưng điều tổn thương sâu hơn thường nằm ở chỗ khác: kỳ vọng và niềm tin. Carsten Brzeski (ING) nhận định những phản ứng ban đầu cho thấy một số lãnh đạo châu Âu sẵn sàng “chơi rắn”. Với doanh nghiệp, diễn biến này đồng nghĩa một giai đoạn bất định mới quanh đầu tư và xuất khẩu sang Mỹ. Chính kiểu bất định ấy từng khiến nhiều công ty Mỹ “đứng hình” trong năm 2025, tạm ngừng tuyển dụng để chờ xem chuỗi hành động áp thuế rồi rút lại rồi lại áp tiếp sẽ đi tới đâu.

Brzeski dự báo việc tăng thuế có thể “gọt” khoảng 0,25 điểm phần trăm GDP của châu Âu trong năm nay. Và nghịch lý là: châu Âu vẫn phụ thuộc vào Mỹ trên nhiều phương diện — kinh tế lẫn an ninh — nên đòn đánh, nếu bung ra đủ mạnh, sẽ khiến cả hai bên cùng cảm thấy đau.

“Đại bác” không bắn ngay: nhưng cũng đủ làm run thị trường
Dù vậy, “trade bazooka” không phải thứ bóp cò là nổ tức khắc. Dan Hamilton (Brookings Institution) cảnh báo EU có thể mất hàng tháng để triển khai, vì quy trình, vì kỹ thuật, và vì tác động dây chuyền lên chính nội khối. Nhưng đôi khi, thị trường không cần chờ đến ngày đại bác khai hỏa — chỉ cần nghe tiếng kéo chốt an toàn là đủ để các kế hoạch đầu tư co lại.

Hamilton cũng nhấn mạnh: các đe dọa thuế quan mới nhất có nguy cơ xé rách những sắp đặt thương mại mà Mỹ từng kết với Anh và EU vào mùa hè năm ngoái, đồng thời làm quan hệ với các đồng minh thân cận nhất thêm căng. EU đã triển khai thỏa thuận với chính quyền Trump mùa hè năm ngoái, nhưng hiệp định vẫn chưa được ký chính thức. Có người ủng hộ vì tránh được leo thang thuế quan lớn; có người phản đối vì nhìn thấy một “hòa ước tạm bợ”. Nay, cú “ra đòn” mới khiến tương lai thỏa thuận càng mờ.

Manfred Weber của Nghị viện châu Âu còn nói thẳng: với các đe dọa liên quan Greenland, việc phê chuẩn hiệp định thương mại Mỹ–EU “không thể” ở giai đoạn này.

Con số thương mại khổng lồ: một cú va chạm không hề nhỏ
Đằng sau những câu chữ chính trị là dòng chảy hàng hóa rất thật. Năm 2024, Mỹ giao thương hàng hóa với Đức tới 236 tỷ USD; với Vương quốc Anh 147,7 tỷ USD; với Hà Lan 122,27 tỷ USD; với Pháp 103 tỷ USD; và còn hàng chục tỷ USD với Thụy Điển, Na Uy, Phần Lan. Những con số đó giống như các nhịp mạch nối cơ thể kinh tế đôi bờ Đại Tây Dương: siết lại ở một điểm, cả hệ tuần hoàn sẽ phản ứng.

Khe hở “đi vòng”: đánh từng nước EU có thể tự tạo lối thoát
Tuy nhiên, chính cách áp thuế cũng có thể mở ra khe hở. Thuế quan của Trump nhắm vào một số quốc gia thành viên, không phải toàn bộ EU. Vì EU là một khối thương mại tự do, tám quốc gia ấy có thể “đi vòng” bằng cách điều hướng luồng hàng qua các nước khác trong nội khối để tránh thuế. Joseph Foudy (NYU Stern) cảnh báo rằng trong EU “không có biên giới” theo nghĩa thương mại giữa các nước như Tây Ban Nha, Ý, Đức, Pháp; vì thế nếu cố áp thuế từng “tiểu bang” châu Âu, hàng hóa vẫn có thể luồn lách khá dễ qua một cửa khác.

Cái hại lớn nhất: không phải 10%, mà là nỗi sợ 25%… và hôm nay nói, mai đổi
Một mức thuế 10% ngay lập tức có thể chưa đủ để “đánh gục” kinh tế. Nhưng tác động dài hạn của một mối quan hệ bị căng kéo mới đáng ngại — nhất là với những đối tác thương mại lớn nhất của Mỹ. Và cái khiến doanh nghiệp rùng mình không chỉ là mức thuế, mà là câu hỏi: liệu nó sẽ leo thang, hay lại được rút phút chót? Chính sự lửng lơ ấy có thể khiến các đối tác chọn tránh Mỹ trong dài hạn.

Steven Durlauf (Đại học Chicago) nói thẳng: “Bất định là kẻ thù của tăng trưởng.” Ông cho rằng những quyết định chưa từng có tiền lệ khiến nhiều thứ trở nên “khó đảo ngược”, bởi một khi đồng minh mất niềm tin, ngay cả khi một chính quyền khác lên thay, vết nứt vẫn còn đó.

Một biến số khác: các mức thuế này có thể bị thách thức bởi phán quyết được chờ đợi của Tối cao Pháp viện về việc Trump sử dụng quyền khẩn cấp. Nhưng ngay cả khi tòa can thiệp, quán tính nghi ngờ đã được gieo xuống thị trường.

Mỹ có thể bị “bỏ lại”: khi đồng minh tìm đường khác
Trong lúc Washington đẩy mạnh áp lực, các đối tác lớn cũng đang siết chặt quan hệ thương mại với những nơi khác. Canada vừa công bố “quan hệ đối tác chiến lược” với Trung Quốc, bao gồm nới lỏng thuế quan và mở đường cho xe điện Trung Quốc. EU thì thông báo đã đạt thỏa thuận với khối Mercosur ở Nam Mỹ, khép lại 25 năm thương lượng. Dòng chảy thương mại giống nước: bị chặn ở đây, nó sẽ tìm lối khác để chảy.

Foudy cảnh báo nghịch lý cay đắng: trong nỗ lực giành Greenland, Mỹ có thể vô tình đẩy những đồng minh quan trọng nhất ra xa, và cái giá là làm mạnh lên chính những “đối thủ” mà Washington lo ngại. Ông nói thêm chính sách này sẽ làm suy yếu sức cạnh tranh xuất khẩu của Mỹ; doanh nghiệp sẽ trì hoãn đầu tư vì không ai muốn xây nhà máy trong một bầu trời thuế quan thay đổi “theo ngày”.

Và đó mới là “chi phí thật”: không phải những container bị đánh thuế hôm nay, mà là những nhà máy chưa từng được xây, những dự án chưa từng dám khởi công, chỉ vì người ta không còn chắc ngày mai luật chơi sẽ ra sao.

Greenland trong câu chuyện này không chỉ là một mảnh đất băng giá. Nó trở thành biểu tượng của một canh bạc quyền lực kéo theo thuế quan, kéo theo đối đầu, kéo theo sự tự vệ của châu Âu bằng “đại bác thương mại”. Nếu cả hai phía cùng bước thêm một nấc, giá nhập khẩu sẽ tăng, đầu tư sẽ chậm, niềm tin sẽ mỏng — và cuối cùng, không chỉ kinh tế châu Âu hay kinh tế Mỹ bị suy yếu, mà cả cấu trúc liên minh vốn từng là nền tảng ổn định cho thế giới hậu chiến cũng sẽ bị thử lửa theo cách lạnh lùng nhất: bằng hóa đơn, bằng hợp đồng, và bằng những quyết định “không thể quay lại” đã được ký trong thời điểm người ta còn nghĩ đó chỉ là một đòn dọa.